‘मराठी भाषेचा प्रवास’ परिसंवादात भाषातज्ज्ञ, साहित्यिक व मान्यवरांचे विचार
पिंपरी-चिंचवड, : संत ज्ञानेश्वर यांच्या ओव्यांतून अमृताचे बोल उतरले, संत तुकाराम यांच्या अभंगांतून लोकजीवनाचे अंतरंग उमटले आणि संत नामदेव यांच्या भक्तीपरंपरेने मराठीच्या शब्दांना अध्यात्माची उंची दिली. नाणेघाटातील प्रस्तरलेखापासून संतसाहित्य, लोकपरंपरा, बोलीभाषा आणि आधुनिक साहित्यापर्यंत मराठीचा प्रवास हा केवळ एका भाषेचा प्रवास नसून महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा, विचारविश्वाचा आणि अस्मितेचा प्रवाह आहे. मराठीला मिळालेला अभिजात भाषेचा दर्जा हा या प्रदीर्घ भाषिक परंपरेवर उमटलेला गौरवाचा शिक्का आहे. मात्र हा गौरव केवळ उत्सव आणि सोहळ्यांमध्ये न राहता मराठीला घराघरांत, शाळांमध्ये, प्रशासनात, ज्ञान-विज्ञानात, तंत्रज्ञानात आणि दैनंदिन व्यवहारात जगविणे हीच आजची खरी जबाबदारी आहे, असा सूर ‘मराठी भाषेचा प्रवास’ या विषयावरील परिसंवादातून उमटला.
पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिकेच्या वतीने आयोजित‘अभिजात मराठी भाषा सप्ताहा’च्या तिसऱ्या दिवशी आचार्य अत्रे रंगमंच येथे या परिसंवादाचे आयोजन करण्यात आले होते. प्रकाश निर्मळ, कैलास भैरट, प्रा. कल्पना क्षीरसागर, प्रदीप कदम आणि श्रीकांत चौगुले यांनी मराठीच्या आदिम प्रवाहापासून आजच्या बदलत्या भाषिक वास्तवापर्यंत विविध पैलूंवर विचार मांडले. परिसंवादाच्या अध्यक्षस्थानी श्रीकांत चौगुले होते. या परिसंवादास महापालिकेचे विशेष अधिकारी तथा मराठी भाषा समन्वयक किरण गायकवाड यांच्यासह साहित्यिक, अभ्यासक, मान्यवर आणि नागरिक उपस्थित होते.
मराठी ही एखाद्या एका प्रवाहातून निर्माण झालेली भाषा नाही, विविध भाषिक प्रवाहांनी तिच्या काठांना स्पर्श केला आणि त्या प्रत्येक स्पर्शाने तिच्या शब्दसंपदेत नवे रंग भरले. प्राचीन प्रस्तरलेखापासून गाथा सप्तशती, संत साहित्य आणि आधुनिक मराठी साहित्यापर्यंत तिच्या विकासाचे अनेक पदर उलगडत जातात. लोकजीवनातील म्हणी, वाक्प्रचार, ओव्या आणि बोलीभाषांनी या भाषेच्या मुळांना लोकसंस्कृतीची घट्ट माती दिली आहे, असे वक्त्यांनी अधोरेखित केले.
मराठीच्या वैभवाचा खरा ठेवा तिच्या बोलीभाषांच्या पदरात जपला गेला आहे. मालवणी, वऱ्हाडी यांसह महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून उमटणाऱ्या असंख्य बोलींनी प्रमाण मराठीला शब्दांची श्रीमंती, लयीची गोडी, म्हणी-वाक्प्रचारांची धार आणि लोकसंस्कृतीचा सुगंध दिला आहे. त्यामुळे बोलीभाषा या प्रमाण मराठीच्या सावलीत उभ्या असलेल्या स्वतंत्र वाटा नसून, तिच्या समृद्धीच्या मुळाशी असलेले जिवंत झरे आहेत, असे मत यावेळी व्यक्त करण्यात आले.
अभिजातत्व म्हणजे अभिजनत्व नव्हे, तर पिढ्यान्‌पिढ्या लोकांच्या ओठांवरून प्रवाहित होत आलेल्या भाषेची जीवनस्पर्शी समृद्धी होय. लोकांच्या सुख-दुःखांना, श्रमांना, भक्तीला, संघर्षांना आणि स्वप्नांना शब्द देत भाषा घडत जाते. म्हणूनच मराठीचे अभिजातत्व तिच्या सर्वसमावेशकतेत आणि लोकजीवनाशी असलेल्या अतूट नात्यात आहे, असे वक्त्यांनी स्पष्ट केले.
प्रदीप कदम यांनी संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम आणि छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्यासह संत, साहित्यिक आणि कवींनी मराठीला दिलेल्या योगदानाचा उल्लेख केला. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी ‘राज्यव्यवहार कोशा’च्या माध्यमातून प्रशासनाच्या व्यवहारात मराठीला स्थान देण्याचा केलेला प्रयत्न हा भाषिक स्वाभिमानाचा महत्त्वपूर्ण अध्याय असल्याचे त्यांनी सांगितले. भाषेचे अस्तित्व केवळ ग्रंथांच्या पानांवर नसते; ते तिच्या दैनंदिन वापरातून जिवंत राहते. त्यामुळे घर, शाळा, कार्यालय आणि सार्वजनिक व्यवहारात मराठीचा जाणीवपूर्वक वापर वाढविणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
आजच्या पिढीच्या कानावर पडणारे शब्दच तिच्या भाषिक संस्कारांची पहिली वीट घडवत आहेत. आकाशवाणीच्या काळातील प्रमाण भाषेपासून आजच्या एफएम आणि डिजिटल माध्यमांपर्यंत भाषेचे स्वरूप बदलले आहे. मराठी, हिंदी आणि इंग्रजीचा वाढता संकर ही बदलत्या काळाची वस्तुस्थिती आहे. या बदलांकडे केवळ चिंता म्हणून न पाहता नव्या माध्यमांमध्ये मराठीचा प्रभावी आणि सर्जनशील वापर वाढवून तरुण पिढीपर्यंत भाषा पोहोचविण्याची गरज आहे, असे कदम यांनी सांगितले.
प्रा. कल्पना क्षीरसागर यांनी अर्थशास्त्र आणि तत्त्वज्ञानाच्या अभ्यासासोबत मराठी भाषेचा शास्त्रीय दृष्टिकोनातून वेध घेत तिच्या समृद्ध परंपरेचे विविध पैलू उलगडले. संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत नामदेव, संत जनाबाई यांसह संत-कवी आणि साहित्यिकांनी मराठीच्या शब्दांना केवळ अर्थ दिला नाही, तर त्यांना भावना, संस्कार आणि सांस्कृतिक आशयाची श्रीमंती दिली. या भाषावैभवाचा वारसा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविण्यासाठी डिजिटल माध्यमे आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर करणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
परिसंवादाचे अध्यक्ष श्रीकांत चौगुले यांनी भाषेचा प्रवाह हा नदीसारखा असतो, वाटेत येणाऱ्या अनेक प्रवाहांना सामावून घेत तो अधिक विस्तीर्ण आणि समृद्ध होत जातो, असे सांगितले. महाराष्ट्राच्या सीमा काळानुसार बदलत गेल्याने कन्नडसह विविध भाषांचा मराठीवर प्रभाव पडला. ज्ञानेश्वरांच्या रचनांमध्येही कन्नड भाषेचा प्रभाव जाणवतो. ‘अण्णा’, ‘आप्पा’ यांसारखे दैनंदिन व्यवहारातील शब्दही भाषिक देवाणघेवाणीतून मराठीत रूढ झाले आहेत. परभाषेतून आलेला शब्द समाजाच्या वापरातून आपलासा झाला की तो मराठीच्या शब्दभांडाराचा अविभाज्य भाग बनतो. विविध भाषांच्या संस्कारांना सामावून घेत मराठी पुढे आली आणि त्यातूनच तिचे वैभव अधिक खुलत गेले, असे त्यांनी नमूद केले.
मातृभाषा ही केवळ संवादाची वीण विणणारे साधन नसून, माणसाच्या भावना, संस्कार आणि आत्मीयतेला शब्द देणारे पहिले माध्यम आहे. बालपणी कानावर पडणाऱ्या भाषेतून व्यक्तिमत्त्वाचे अनेक संस्कार घडत असतात. त्यामुळे बदलत्या माध्यमविश्वात मराठीचे स्वरूप आणि तिच्यावर होत असलेल्या भाषिक संकराचा गांभीर्याने विचार करण्याची गरज आहे, असे चौगुले यांनी सांगितले.
इतिहास हा केवळ मागे वळून पाहण्यासाठी नसतो; तो पुढचा मार्ग उजळून दाखविणारा दीप असतो. भूतकाळातील भाषिक प्रवाहांचा मागोवा घेत वर्तमानातील बदल समजून घेणे आणि त्यातून मराठीच्या भविष्याचा वेध घेणे आवश्यक आहे. या परिसंवादातील प्रत्येक वक्त्याने वेगळ्या दृष्टिकोनातून मराठीकडे पाहिल्याने चर्चेला व्यापकता आणि वैविध्य लाभले. इतिहास, बोलीभाषा, साहित्य, भाषाविज्ञान आणि वर्तमानातील आव्हाने अशा विविध अंगांनी मराठीचा विचार मांडला गेल्याचे त्यांनी नमूद केले.
मराठीचे पाईक म्हणून लिहिणे, बोलणे, वाचणे आणि ऐकणे या प्रत्येक कृतीतून भाषेचे जतन करण्याची जबाबदारी आपली आहे. विशेषतः तरुण पिढीच्या कानावर आणि मनावर मराठीचा जिव्हाळ्याचा स्वर पोहोचविण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न करणे आवश्यक आहे, असे आवाहन चौगुले यांनी केले.
मराठीला अभिजाततेचा मुकुट लाभला आहे, आता त्या मुकुटाला व्यवहारातील वापराचे तेज देण्याची वेळ आहे. इतर भाषांचे ज्ञान आणि सन्मान राखत मातृभाषेच्या मुळांशी नाते अधिक घट्ट करणे, घराघरांत मराठीचा सहज वापर वाढविणे आणि तंत्रज्ञानाच्या नव्या विश्वात मराठीसाठी नवी दालने खुली करणे ही काळाची गरज आहे. मराठी ही केवळ आपल्या इतिहासाची साक्षीदार न राहता आपल्या वर्तमानाची भाषा आणि आपल्या भविष्याचीही दिशा बनावी; तिच्या समृद्ध वारशाची ज्योत पुढील पिढीच्या हाती देणे, हीच आजच्या काळातील खरी भाषिक सेवा आहे, असा संदेश परिसंवादातून देण्यात आला.
